Liryki „pobudkowe”

W poezji powstania najczęściej spotkać można liryki „pobudkowe”, w postaci odezw, wezwań, marszów, adresowanych do narodu, Polaków, wojska formę literacką dobrze znaną w czasach stanisławowskich, popularną i za konfederacji barskiej, i w czasach Sejmu Czteroletniego. Zadaniem tych wierszy jest trafić do przekonania ogółu słowem jędrnym, mocnym, lapidarnym. Zrodzone w trudnych chwilach, mają spełniać rolę agitacyjną, są wezwaniem do ratowania ojczyzny, wskazują też ostro na jej wrogów zewnętrznych i wewnętrznych. Interesującą formę poezji powstańczej stanowią tzw. marsylianki kościuszkowskie; są to zarówno tłumaczenia Marsylianki francuskiej, jak i jej przeróbki dostosowane do polskiej sytuacji. Wyłącznie w Warszawie, i to w środowisku najbardziej radykalnym, wyrosła liryka satyryczna. Uderza ona silnie w Rosję i jej służalców, piętnuje targowiczan, wskazuje na słuszność rewolucyjnych metod rozprawiania się ze zdrajcami. Powieszonym karmazynom ogłasza szydercze nagrobki. Jest rzeczą zrozumiałą, że w poezji kościuszkowskiej starano się opiewać wydarzenia wojenne powstania oraz że bohaterem najczęściej wspominanym przez poetów jest Kościuszko początkowo zwycięski wódz, a po klęsce maciejowickiej męczennik, który do końca spełnił swe posłannictwo. Poezja powstańcza jest wyrazem chwili i niezależnie od tego, że jej walory artystyczne nie zawsze były zbyt wielkie, odegrała ważną rolę w kształtowaniu nastrojów.